Author :
Abstract
M.Ö. 7. Yüzyılda Asya’da tarih sahnesine çıkan ve Asya, Avrupa ve Afrika’da irili ufaklı farklı devletler altında geniş coğrafyalara var olan geçmişiyle Türk toplumunun kültürü yüzyıllardır önemli bir birikime sahip olmuştur. Bu kültür içinde mavi rengin yeri, on birinci yüzyıldan önce Şamanizm’e inanan Türklerin ve inançlarının temeli olan Gök Tanrıya dayanır. Bu çalışmanın amacı, derinliğinde birçok anlam barındıran mavi rengin ve türevlerinin (turkuaz, lacivert) Türk kültürünün çeşitli alanlarında sembolik olarak nasıl ifade edildiğini ve tarihsel evrelerdeki mekânsal-fenomenolojik temsil biçimlerini bütüncül bir yaklaşımla ortaya koymaktır. Nitel belge analizi ve semiyotik yöntemlerin kullanıldığı araştırmada, mitolojik destanlar, resmi kayıtlar ve anıtsal yapılar boylamsal olarak incelenmiştir. Bulgular, Türk renk-yön sisteminde doğuyu simgeleyen mavinin, bayraklardan resmi belgelere kadar kurumsal bir egemenlik kodu oluşturduğunu göstermektedir. İslamiyet sonrasında ise bu kadim kozmolojik miras teolojik bir dönüşümle mimari yüzeylere taşınmıştır. Selçuklu ve Osmanlı mimarlığında, özellikle kubbelerde ve çini tezyinatında yoğunlaşan turkuaz kullanımı, göksel sonsuzluğu fiziksel mekâna indirgeyerek kutsal bir atmosfer üreten fenomenolojik bir araç işlevi görmüştür.
Keywords
Abstract
Emerging on the historical stage in Asia in the 7th century BC and existing across vast geographies under various states of varying sizes in Asia, Europe, and Africa, the culture of the Turkish society has accumulated a significant heritage over centuries. Within this culture, the place of blue is rooted in the Sky God, the foundation of the beliefs of the Turks who practiced Shamanism before the eleventh century. The purpose of this study is to comprehensively reveal how blue and its derivatives (turquoise, navy blue) which embody profound meanings are symbolically expressed across various fields of Turkic culture and to examine their spatial-phenomenological representations throughout historical phases. Employing qualitative document analysis and semiotic methods, the research longitudinally analyzes mythological epics, official records, and monumental structures. The findings demonstrate that blue, which symbolizes the East in the Turkic color-direction system, established an institutional code of sovereignty spanning from flags to official documents. Following the adoption of Islam, this ancient cosmological heritage was transferred onto architectural surfaces through a theological transformation. In Seljuk and Ottoman architecture, the intensive use of turquoise on domes and tile decorations functioned as a phenomenological tool, bringing celestial infinity down to the physical realm and generating a sacred atmosphere.
